आपली भारतीय संस्कृती ही सण आणि उत्सवांची संस्कृती आहे. दिवाळी, गणेशोत्सव, नवरात्र, वारी, जत्रा आणि यात्रा हे सण आपल्या जीवनात उत्साह आणि सकारात्मकता घेऊन येतात. मात्र, गेल्या काही वर्षांपासून सण साजरे करण्याच्या पद्धतींकडे पाहिले तर एक गंभीर प्रश्न उभा राहतो—आपला आनंद साजरा करताना आपण स्वतःचेच जीवित, आरोग्य आणि आर्थिक नुकसान तर करून घेत नाही ना?
नुकत्याच झालेल्या दिवाळीत फटाक्यांमुळे एकट्या मुंबईत दोनशेहून अधिक आगी लागल्या आणि कोट्यवधींचे नुकसान झाले. हे चित्र केवळ दिवाळीपुरते मर्यादित नाही, तर वर्षभरातील आपल्या अनेक उत्सवांमध्ये आपण नकळत संकटांचे निमंत्रण देत आहोत.
आपण साजऱ्या करणाऱ्या प्रमुख सणांमध्ये नेमक्या कोणत्या चुका होतात आणि त्याचे काय गंभीर परिणाम होतात, याचा आढावा घेणे आज गरजेचे झाले आहे:
१. प्रसाद आणि महाप्रसादातील निष्काळजीपणा व भेसळ: अनेक मंदिर परिसरातील दुकानांमध्ये प्रसादाच्या पदार्थांत भेसळ असल्याचे प्रकार समोर येतात. नफ्यापोटी आपणच आपल्या भाविकांच्या आणि बांधवांच्या आरोग्याशी खेळून त्यांची फसवणूक तर करत नाही ना, हा विचार करायला हवा. तसेच, उत्सवांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर महाप्रसादाचे आयोजन करताना स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष झाल्याने अन्न विषबाधा होऊन शेकडो भाविक रुग्णालयात दाखल झाल्याच्या अनेक घटना घडल्या आहेत. कोणीही हे जाणूनबुजून करत नसेल, पण ही चूक नक्की का आणि कशी घडते, यावर गांभीर्याने विचार आणि संशोधन होणे गरजेचे आहे.
२. दिवाळी: प्रकाशाच्या या सणाला फटाक्यांच्या अतिरेकामुळे आगीच्या घटना घडतात. यात घरे, दुकाने जळून कोट्यवधींचे नुकसान होते आणि प्रदूषणाचा त्रास सर्वांनाच होतो.
३. दहीहंडी: थरांवर थर लावण्याच्या स्पर्धेत सुरक्षा साधनांचा अभाव असल्याने अनेक तरुण गोविंदा उंचावरून पडून गंभीर जखमी होतात किंवा प्राण गमावतात.
४. गणेशोत्सव आणि नवरात्र: मोठ्या मूर्तींची वाहतूक करताना विजेचा धक्का लागणे, डीजेच्या कर्णकर्कश आवाजामुळे आरोग्याला धोका निर्माण होणे आणि विसर्जनाच्या वेळी पाण्याचा अंदाज न आल्याने बुडून मृत्यू होणे अशा घटना घडतात.
५. होळी आणि रंगपंचमी: रासायनिक रंगांमुळे डोळ्यांना व त्वचेला इजा होते, तर मद्यपान करून गाड्या चालवल्याने रस्ते अपघातांमध्ये वाढ होते.
६. पंढरीची वारी आणि देवदर्शन: भाविक मोठ्या श्रद्धेने पायी चालतात, पण परतीच्या प्रवासात वाहनांचा अतिवेग, क्षमतेपेक्षा जास्त प्रवासी भरणे आणि चालकाला डुलकी लागल्याने भीषण अपघात होतात.
७. जत्रा आणि यात्रा: गर्दीचे योग्य नियोजन नसल्याने चेंगराचेंगरी होते आणि निष्पाप लोकांचे बळी जातात.
८. मकर संक्रांत: पतंग उडवताना वापरल्या जाणाऱ्या नायलॉन मांजामुळे पक्ष्यांसोबतच दुचाकीस्वारांचे गळे चिरून गंभीर अपघात होतात.
९. धार्मिक स्नाने: नद्या किंवा तलावांवर पवित्र स्नानासाठी होणाऱ्या गर्दीत सुरक्षिततेच्या नियमांकडे दुर्लक्ष केल्याने पाण्यात बुडून मृत्यू होण्याचे प्रकार घडतात.
इतर अनेक समाजांमध्ये सण आणि प्रार्थना अत्यंत शांततेत, शिस्तीत आणि सामूहिक जबाबदारीचे भान ठेवून पार पाडल्या जातात. तिथे अपवाद वगळता अशा प्रकारच्या मोठ्या दुर्घटना किंवा सार्वजनिक नुकसान होताना सहसा दिसत नाही. मग आपणच आपल्या उत्सवांना संकटांचे स्वरूप का देत आहोत?
‘पॉझिटिव्ह वॉच’च्या वतीने सर्व नागरिकांना व आयोजकांना कळकळीचे आवाहन:
कोणताही देव किंवा धर्म कधीही कोणाच्या जीवावर बेतणारा उत्साह किंवा कोणाचे आरोग्य धोक्यात आणणारा प्रसाद मागत नाही. आपली संस्कृती जपताना आपण खालील गोष्टींची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:
कोणताही देव किंवा धर्म कधीही कोणाच्या जीवावर बेतणारा उत्साह किंवा कोणाचे आरोग्य धोक्यात आणणारा प्रसाद मागत नाही. आपली संस्कृती जपताना आपण खालील गोष्टींची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:
- अन्न व प्रसादाची शुद्धता राखा: मंदिर परिसरातील विक्रेत्यांनी आणि महाप्रसाद आयोजकांनी स्वच्छता आणि दर्जाची पूर्ण काळजी घ्यावी. भाविकांच्या आरोग्याशी कोणतीही तडजोड करू नये.
- सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य द्या: दहीहंडी असो वा गणेश विसर्जन, सुरक्षा साधने (हेल्मेट, सेफ्टी बेल्ट, लाईफ जॅकेट) वापरणे बंधनकारक समजा.
- प्रवासात शिस्त पाळा: देवदर्शन किंवा यात्रेला जाताना वाहतुकीचे नियम पाळा, गाडीत क्षमतेपेक्षा जास्त प्रवासी भरू नका आणि चालकाला पुरेशी विश्रांती द्या.
- पर्यावरणपूरक आणि सुरक्षित सण: फटाके, डीजे, नायलॉन मांजा आणि रासायनिक रंगांचा अतिरेक टाळा. गर्दीच्या ठिकाणी प्रशासनाला आणि पोलिसांना सहकार्य करा.
सण हे आनंद देण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी असतात; त्याचे रूपांतर दुःखात व्हायला नको. आपण सर्वांनी थोडा शहाणपणा दाखवला, सावधगिरी बाळगली आणि जबाबदारीने वागले, तरच दुर्घटना टळतील आणि आपले सण खऱ्या अर्थाने मंगलमय होतील. प्रत्येक सणात. श्रद्धा. विश्वास, भक्ती.. आत्मियता..आनंद, जल्लाेष असावा. मात्र. त्यातून समा्जासमाेर किंवा व्यक्ती., .कुटुंबावर दुखःचा डाेंगर काेसळू नये. इतकीच या लेखामागील भावना.. उत्सव शांतताप्रिय किंवा पारंपारिक पद्धतीने व्हावा. त्याला गालबाेट लागता कामा नये. हीच सदिच्छा.. प्रार्थना..
– संपादकीय विभाग, पॉझिटिव्ह वॉच (शासन मित्र – पोलीस मित्र – समाज मित्र)
