पृथ्वीचा दिवसेंदिवस ह्रास होत असून हवामानात आमुलाग्र बदल होत आहेत. वातावरणातील ऑक्सिजनची मात्रा कमी होत आहे; ही भयावह परिस्थिती आपण कोरोना महामारीच्या रूपाने उघड्या डोळ्यांनी पाहिली आहे. या महामारीमुळे जगात लाखो लोकांचा बळी गेला. त्यामुळे पृथ्वी वाचवण्यासाठी आता सर्वांनी ‘संकल्प’ करण्याची नितांत गरज आहे.
आज बदलत्या हवामानामुळे १९ एप्रिल २०२६ रोजी विदर्भाची नोंद जगातील सर्वात उष्ण प्रदेशांमध्ये करण्यात आली. विदर्भातील अकोला आणि वर्धा जिल्ह्यांचे तापमान ४५ अंश सेल्सिअसवर पोहोचले, तर इतर शहरांनी ४४ अंशांचा टप्पा पार केला आहे. संपूर्ण विदर्भ उष्णतेने होरपळून निघाला आहे.
पृथ्वी सुरक्षित राहावी या उद्देशाने १९७० पासून २२ एप्रिल हा ‘जागतिक पृथ्वी दिवस’ साजरा करण्यात येतो. प्लास्टिकमुळे होणारे प्रदूषण आणि पृथ्वीला निर्माण झालेला धोका यावर जागतिक स्तरावर विविध कार्यक्रम राबवून अनेक देशांनी प्लास्टिकमुक्त होण्याचा प्रयत्न केला आहे. भारतानेही पृथ्वी संरक्षणासाठी प्लास्टिकवर बंदी घातली आहे.
सध्याच्या परिस्थितीत वाढती लोकसंख्या हे पृथ्वीवरील मोठे संकट आहे. वाढत्या लोकसंख्येमुळे जंगलसंपदा नष्ट होत असून हवामान अक्राळविक्राळ रूप धारण करत आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात कारखान्यांचे जाळे पसरल्याने जल, वायू आणि स्थल प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. मानवाच्या हव्यासामुळे भूकंप, ज्वालामुखी, सुनामी, महाप्रलय, साथीचे रोग आणि टोकाचे हवामान अशा विनाशाकडे नेणाऱ्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे. या सर्व गोष्टी मानवाने निसर्गावर केलेल्या अत्याचाराचा परिणाम आहेत.
२१ व्या शतकात मानव इतका पुढे गेला आहे की, प्रगत शस्त्रास्त्रे आणि अणुबॉम्ब बनवण्याची जणू स्पर्धाच लागली आहे. आता तर ‘बायो-वेपन्स’ (जैविक शस्त्रे) बनवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. सध्या सुरू असलेले युद्ध आणि ड्रोनचा वापर यामुळे पृथ्वी ‘तहस-नहस’ होऊ शकते. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीची सुपीकता आणि ऑक्सिजनची मात्रा कमी होत आहे. २०१९ मध्ये चीनने कोरोना व्हायरसचे परीक्षण केल्याने मानवजातीवर जे संकट ओढवले, ते सर्वांनी पाहिले आहे. एकीकडे जग पृथ्वी वाचवण्याचा प्रयत्न करत असताना दुसरीकडे काही कृती विनाशाकडे नेत आहेत.
जंगलतोडीमुळे नद्या, तलाव आणि विहिरी कोरड्या पडत आहेत, परिणामी जागतिक तापमान (ग्लोबल वॉर्मिंग) वाढत आहे. जंगले नष्ट झाल्याने हिंसक पशू अन्नापाण्याच्या शोधात शहरांकडे धाव घेत आहेत, हा अत्यंत गंभीर विषय आहे. यावर उपाय म्हणून १९७० मध्ये विस्कॉन्सिनचे सिनेटर गेलॉर्ड नेल्सन यांनी पृथ्वी दिवसाची संकल्पना मांडली.
आज जगाची लोकसंख्या १००० कोटींच्या वर गेली आहे. त्यामुळे पृथ्वीला वाचवण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने किमान एक झाड लावले पाहिजे. नैसर्गिक ऑक्सिजन टिकवण्यासाठी वृक्षारोपण करणे अनिवार्य आहे. ज्यांच्याकडे मोकळी जागा नाही, त्यांनी कुंडीत का होईना पण झाड लावून हा दिवस साजरा करावा. तसेच जंगली प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी जंगलात कृत्रिम तलाव बांधायला हवेत. निसर्गातील प्रत्येक घटक, मग ते पक्षी असोत की वृक्ष, महत्त्वाचे आहेत. उदाहरणार्थ, ‘गिधाड’ हा पक्षी निसर्ग स्वच्छ ठेवण्याचे काम करतो, परंतु प्रदूषणामुळे त्यांची संख्याही घटली आहे.
मानवाने स्वतःच्या स्वार्थापोटी निसर्गाची जी हानी केली आहे, त्याचे परिणाम भविष्यात अधिक भयानक असतील. रशिया-युक्रेन आणि मध्य पूर्वेतील संघर्षामुळे तिसऱ्या महायुद्धाचे सावट निर्माण झाले आहे. आज पृथ्वी माता भयभीत आणि चिंतेत आहे. म्हणूनच जागतिक स्तरावर वृक्षलागवडीचा संकल्प करणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवडीमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरेल, भूजल पातळी वाढेल आणि उष्णता कमी होईल.
आज मानव पाण्यासाठी ७०० फूट खोल बोअरवेल मारून जमिनीच्या पोटातील पाणी उपसत आहे, जे विनाशाचे लक्षण आहे. निसर्गावर नियंत्रण मिळवणे मानवाला कधीही शक्य झालेले नाही. नैसर्गिक आपत्तीसमोर मानव नेहमीच हतबल ठरला आहे. त्यामुळे संपूर्ण जगाने एकत्र येऊन पृथ्वी वाचवण्याचे हे ‘महायुद्ध’ जिंकले पाहिजे.
सध्या मानवजातीसमोर तीन मोठी आव्हाने आहेत: १. पृथ्वीचे रक्षण, २. वैश्विक महामारीपासून सुटका आणि ३. तिसऱ्या महायुद्धापासून जगाला वाचवणे. हे सर्व तेव्हाच शक्य होईल जेव्हा मानव खऱ्या अर्थाने माणुसकी दाखवेल. वाढते समुद्रस्तर पाहता ग्रामीण भागातून शहरांकडे येणारे लोंढे थांबवून शेतीला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
“पृथ्वी मानवजातीसाठी पाहुणी आहे, मालक नाही” ही बाब प्रत्येकाने लक्षात ठेवली पाहिजे. जंगलतोड थांबवून वृक्षलागवडीवर भर दिल्यास गुरांना चारा, सर्वांना शुद्ध हवा आणि ऑक्सिजन मिळेल. “पृथ्वी सुरक्षित, तर संपूर्ण जीवसृष्टी सुरक्षित” हा मूलमंत्र आपण जपला पाहिजे.
लेखक: रमेश कृष्णराव लांजेवार (स्वतंत्र पत्रकार) नागपूर. मो.नं. ९९२१६९०७७९
