आजचा रावण कोण? – एक सखोल सामाजिक आणि मानसिक विश्लेषण ( भाग ९)

पौराणिक ग्रंथांमध्ये रावणाला ‘दशमुखी’ अर्थात दहा तोंडे असलेला महापराक्रमी राजा म्हणून ओळखले जाते. तो चौदा विद्या आणि चौसष्ट कलांचा पारंगत होता, त्याला सर्व वेद-शास्त्रे अवगत होती, त्याच्याकडे सोन्याची लंका होती आणि सैन्यात अफाट सामर्थ्य होते. परंतु, या अथांग ज्ञानासोबतच त्याचा अहंकार, विवेकाचा अभाव आणि अनियंत्रित तृष्णा यांमुळे त्याचा विनाश झाला.
आजच्या एकविसाव्या शतकात जेव्हा आपण समाजाचे आणि मानवी मानसिकतेचे सूक्ष्म निरीक्षण करतो, तेव्हा लक्षात येते की रावणाचा अंत झाला असला तरी ‘रावणप्रवृत्ती’ आजही जिवंत आहे. आजचा रावण ही कोणतीही एक विशिष्ट व्यक्ती नसून आपल्या समाजव्यवस्थेत, कायद्याच्या उल्लंघनात आणि मानवी मानसिकतेत खोलवर रुजलेली विकृती आहे.

आजचा रावण नेमका कसा दिसतो आणि तो समाजात कुठे कुठे वावरत आहे, याचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा:
१. स्त्री-अस्मितेवर घाला घालणारी विकृत मानसिकता
* पौराणिक संदर्भ: रावणाने सीतेचे बळजबरीने अपहरण करून स्त्री-सन्मानाची आणि नैतिकतेची मर्यादा ओलांडली होती.
* आजचे वास्तव: आजच्या आधुनिक युगातही महिलांवर होणारे लैंगिक अत्याचार, कौटुंबिक हिंसाचार, विनयभंग, हुंडाबळी आणि कार्यस्थळावरील छळ (Workplace Harassment) ही याच रावणी प्रवृत्तीचे लक्षण आहे. कायदे अस्तित्त्वात असूनही जेव्हा एखादी स्त्री रस्त्यावर किंवा कामाच्या ठिकाणी असुरक्षित अनुभवते, तेव्हा ती समाजातील मानसिक मागासलेपणाची साक्ष असते. ‘निर्भया’ असो वा ‘आर. जी. कार मेडिकल कॉलेज’मधील दुर्दैवी घटना – या प्रत्येक अपकृत्यामागे स्त्रीला उपभोग्य वस्तू समजणारी तीच जुनी रावणी मानसिकता कार्यरत आहे.
२. भ्रष्टाचार आणि सत्तेचा अमरपट्टा मिळवण्याचा अहंकार
* पौराणिक संदर्भ: रावणाला आपण अमर आहोत आणि आपल्याला कोणीही पराभूत करू शकत नाही, असा अथांग अहंकार होता.
* आजचे वास्तव: आजच्या राजकीय, प्रशासकीय आणि सामाजिक व्यवस्थेत पैशाच्या आणि सत्तेच्या जोरावर कायद्याला खिशात बाळगणारे लोक म्हणजे आजचे आधुनिक लंकापती आहेत. सर्वसामान्यांच्या हक्काचा निधी लाटणे, लाचखोरीला खतपाणी घालणे, कंत्राटांमध्ये भ्रष्टाचार करणे आणि कायदेशीर प्रक्रियेचा गैरवापर करून स्वतःचे साम्राज्य उभे करणे हा सामाजिक कर्करोग बनला आहे. सत्तेची मस्ती आणि भ्रष्ट वृत्ती हाच आजचा रावण आहे.
३. व्यसनाधीनता, सायबर गुन्हे आणि तरुण पिढीचा ऱ्हास
* पौराणिक संदर्भ: रावणाच्या लंकेत विलासी जीवनशैली आणि नैतिक मूल्यांचा अभाव यांमुळे विनाशाची बीजे रोवली गेली होती.
* आजचे वास्तव: आजचा रावण आपल्या तरुण पिढीला उद्ध्वस्त करण्यासाठी अमली पदार्थ (Drugs), दारू, ऑनलाईन जुगार (Betting Apps) आणि व्यसनाधीनतेच्या रूपाने घरोघरी पोहोचला आहे. याशिवाय, डिजिटल युगात सायबर गुन्हे, सोशल मीडियावरून द्वेष पसरवणे, फेक न्यूजद्वारे समाजात तेढ निर्माण करणे आणि मॉब लिंचिंगसारख्या घटना घडवणे ही आजच्या रावणाची नवी शस्त्रास्त्रे बनली आहेत.
४. निसर्गाचा अनन्वित ऱ्हास आणि पर्यावरणाचा विनाश
* पौराणिक संदर्भ: निसर्गाच्या आणि देवांच्या नियमांच्या विरोधात जाऊन स्वतःलाच सृष्टीचा मालक समजणे हा रावणाचा स्वभाव होता.
* आजचे वास्तव: विकासाच्या नावाखाली मानवाने निसर्गावर चालवलेला वरवंटा म्हणजेच रावणाचा अहंकार. अनिर्बंध वृक्षतोड, नद्यांचे प्रदूषण, सिमेंटची जंगले उभारण्यासाठी डोंगर सपाट करणे आणि हवामान बदलाचे (Global Warming) संकट – हे सर्व मानवाच्या स्वार्थी वृत्तीचे परिणाम आहेत. निसर्गाचा समतोल बिघडवून मानवाने स्वतःच्याच विनाशाचा मार्ग मोकळा केला आहे.
५. अंधश्रद्धा, शोषण आणि ज्ञानाचा गैरवापर

* पौराणिक संदर्भ: प्रकांड पंडित असूनही रावणाने आपल्या ज्ञानाचा वापर धर्मासाठी नाही, तर अधर्मासाठी आणि इतरांना पीडा देण्यासाठी केला.
* आजचे वास्तव: २१ व्या शतकातील वैज्ञानिक युगातही समाजात बुवाबाजी, काळी जादू, अज्ञानाचा बाजार आणि अंधश्रद्धेच्या नावाखाली शोषण चालवले जाते. लोकांच्या लाचारीचा आणि भीतीचा गैरवापर करणारे ढोंगी बाबा तसेच चुकीची माहिती पसरवून दिशाभूल करणारे घटक हे ज्ञानाचा गैरवापर करणारे आधुनिक रावणच आहेत.
विजयादशमीचा खरा संदेश: पुतळा दहन की आत्मपरीक्षण?
दरवर्षी आपण द दसऱ्याच्या दिवशी रावणाच्या पुतळ्याचे दहन करतो आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा उत्सव साजरा करतो. परंतु, बाहेरील पुतळा जाळल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी जर आपल्यातील राग, लोभ, द्वेष, अहंकार, स्त्री-अनादर आणि भ्रष्ट वृत्ती जैसे थे राहणार असतील, तर तो उत्सव अपूर्ण ठरतो.

निष्कर्ष:
> रावणाचा वध त्रेतायुगात झाला असेल, पण “आजचा रावण आपल्याच विचारांमध्ये आणि समाजात दडलेला आहे.” जर आपल्याला एक न्याय्य, सुरक्षित आणि समृद्ध समाज घडवायचा असेल, तर बाहेरील पुतळे जाळण्यापेक्षा आपल्या मनातील आणि समाजातील या रावणी प्रवृत्तीचा समूळ उच्चाटन करणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे.
>
चिंतनासाठी एक प्रश्न:
समाजात वाढणाऱ्या या आधुनिक रावणप्रवृत्तीचा बिमोड करण्यासाठी आणि कायदेशीर व नैतिक अधिष्ठान टिकवून ठेवण्यासाठी आपण वैयक्तिक पातळीवर पहिली कोणती पायरी उचलू शकतो?